Azərbaycanda işsizliklə bağlı açıqlanan rəsmi göstəricilərlə real vəziyyət arasında fərq olması məsələsi tez-tez gündəmə gəlir. İqtisadçılar və sosial problemlər üzrə mütəxəssislər qeyd edirlər ki, açıqlanan rəqəmlər əmək bazarındakı faktiki durumu tam əks etdirmir. İş axtaran, lakin rəsmi qeydiyyata düşməyən, qeyri-rəsmi çalışan və ya ümumiyyətlə iş tapmaqdan ümidini kəsən insanların sayı nəzərə alındıqda, real işsizlik səviyyəsinin daha yüksək olduğu ehtimal olunur.
Ölkədə məşğulluq və işsizliklə bağlı açıqlana son rəsmi statistikada da bu zidiyyət bariz şəkildə özünü göstərir. Rəqəmlər göstərir ki, ölkədə məşğulluq proqramları həyata keçirilsə də, real vəziyyət bu istiqamətdə açıqlanan məlumatlarla tam uzlaşmır.
2026-cı il martın 1-nə olan məlumata görə, ölkədə əmək müqaviləsi ilə işləyənlərin sayı 1 milyon 784 min nəfər olub. Halbuki ilin əvvəlində bu rəqəm 1 milyon 808,5 min idi. Yəni cəmi iki ayda işləyənlərin sayı 24,5 min nəfər azalıb. Azalma həm dövlət, həm də qeyri-dövlət sektorunda qeydə alınıb.
Digər tərəfdən, 2026-cı il martın 1-də iqtisadi fəal əhali 5 milyon 385,7 min nəfər olduğu halda, onların 5 milyon 105,9 mini məşğul hesab edilib. Bir ay sonra – aprelin 1-də isə iqtisadi fəal əhali 5 milyon 389,8 min nəfərə yüksəlib və məşğul əhali 5 milyon 108,4 min nəfər göstərilib. 2026-cı il aprelin 1-nə olan məlumata əsasən, ölkədə işsizlərin sayı 281,4 min nəfər təşkil edib və ilin ilk üç ayında bu rəqəm cəmi 2300 nəfər artıb.
Bu ziddiyyətli rəqəmlərdən isə ortaya belə bir sual çıxır - İşləyənlərin sayı on minlərlə azaldığı halda, niyə işsizlərin sayı bu qədər az artır?
İqtisadçı Xalid Kərimli "AzPolitika"-ya şərhində bildirib ki, bu ziddiyət müxtəlif səbəblərlə izah oluna bilər:"Bu statistikaların hazırlanma metodologiyasından və istifadə olunan anlayışlardan xəbəri olmayanlar bu məsələdə çaşqınlıq yaşayırlar. Burada məsələ ondan ibarətdir ki, statistikaların biri ölkədə əmək müqaviləsi ilə işləyən əhalinin sayını göstərir, digəri isə işsiz kimi qeydiyyatda olanları. Bunları bir-bir aydınlaşdırmaq lazımdır".
İqtisadçı vəziyyəti belə izah edib:"Birincisi, əmək məşğulluğu ilə iqtisadi fəal əhali fərqli anlayışlardır. Əmək müqaviləsi ilə çalışan şəxslərin sayı müxtəlif səbəblərdən azala bilər. Bu, təkcə iş yerlərinin bağlanması ilə bağlı deyil. Məsələn, insan pensiyaya çıxa bilər, əlillik ala bilər və ya ümumiyyətlə müxtəlif səbəblərlə əmək bazarından çıxa bilər. Hətta işləmək istəməyə də bilər. Birinci statistikada göstərilir ki, hazırda ölkədə, məsələn, 1 milyon 764 min nəfər əmək müqaviləsi ilə işləyir. Bu, həmin statistikanın göstəricisidir".
"Azalma varmı? Bəli, var. Amma bu azalma mütləq şəkildə işsizliyin artması və ya iş yerlərinin bağlanması ilə bağlı olmaya bilər. Əsas səbəblərdən biri bu ola bilər, amma başqa səbəblər də mümkündür. Amma təbii ki, azalma müsbət hal deyil. Dinamik və iqtisadi artımı yüksək olan ölkələrdə artımın olması daha arzuolunandır. Yəni, həm əhali artır, həm də əmək fəaliyyəti ilə məşğul olanların sayı artır. Əgər bir şəxs ixtisar və ya müəssisənin bağlanması nəticəsində işini itirirsə və yeni iş axtarırsa, o zaman işsiz kimi qeydiyyata düşə bilər",- deyə ekspert qeyd edib.
X. Kərimli qeyd edir ki, işsiz kimi qeydiyyat məsələsini “Məşğulluq haqqında” qanuna baxaraq aydın şəkildə görmək olar:
“Birincisi, şəxsin işləmək hüququ olmalıdır. Bu, çox vacib məsələdir. Məsələn, tələbədirsə, hərbi xidmətdədirsə və ya həbsdədirsə, avtomatik olaraq işləmək hüququ olmur. Yəni müxtəlif səbəblərlə bu hüquq məhdudlaşa bilər. Həmçinin yaş faktoru da nəzərə alınır.
İkincisi, şəxs aktiv şəkildə iş axtarmalıdır.
Üçüncüsü, bunun üçün dövlət qurumlarına – məşğulluq orqanlarına müraciət etməli və rəsmi qeydiyyata düşməlidir.
Yəni, insan həm işsiz olmalı, həm işləmək hüququna malik olmalı, həm aktiv iş axtarmalı, həm də rəsmi qeydiyyata düşməlidir. Məsələn, şəxs işsiz qalsa, amma evdə oturub heç bir addım atmasa və ya sadəcə vaxt keçirsə, bu, onun avtomatik olaraq işsiz kimi tanınması demək deyil. O, mütləq işsiz kimi qeydiyyatdan keçməlidir. İşsizlik statistikası məhz bu qeydiyyatda olan şəxsləri əhatə edir. Hətta bu şəxslərə müəyyən ödənişlər də edilir, lakin burada da ciddi şərtlər mövcuddur. Məsələn, əgər il ərzində məşğulluq orqanı tərəfindən iki uyğun iş təklif olunarsa və şəxs bu təkliflərin hər ikisindən imtina edərsə, o zaman həmin şəxs artıq real işsiz kimi qəbul edilmir və siyahıdan çıxarılır. Yəni, burada “işsiz” anlayışı xüsusi hüquqi anlayışdır. Dövlət Statistika Komitəsinin açıqladığı rəqəmlər yalnız bu tələblərə uyğun şəkildə qeydiyyatdan keçmiş şəxslərin sayını əks etdirir".
Bəs rəsmi qeydiyyatda nə qədər işsiz şəxs var?
2026-cı il aprelin 1-nə Dövlət Məşğulluq Agentliyində qeydiyyatda olan işsizlərin sayı 246,9 min nəfər olub. Onların 51,7 faizini qadınlar təşkil edir. İşsizlikdən sığorta ödənişinin orta aylıq məbləği isə 475 manatdır. Maraqlıdır ki, bir ay əvvəl – martın 1-də qeydiyyatda olan işsizlərin sayı 250,3 min nəfər idi. Yəni rəsmi qeydiyyatlı işsizlərin sayı azalıb.
Ötən il ölkədə nə qədər iş yeri bağlanıb, neçə yeni iş yeri yaradılıb?
2026-cı ilin əvvəlinə olan göstəricilərə görə, ölkədə iş yerlərinin bağlanması prosesi davam edir. İlin əvvəlindən bu yana təxminən 9,5 min iş yeri bağlanıb və bunun böyük hissəsi qeyri-dövlət sektorunun payına düşüb. Bağlanan iş yerlərinin əhəmiyyətli hissəsinin Bakı şəhərində cəmləşməsi də diqqət çəkir.
Bununla yanaşı, 2025-ci il ərzində ölkədə 102,5 min yeni iş yeri yaradılıb. Bu iş yerlərinin 91,1 faizi qeyri-dövlət sektorunun payına düşüb. Regional bölgüyə baxdıqda isə yeni iş yerlərinin 76,5 faizinin Bakı şəhərində açıldığı görünür. Naxçıvan Muxtar Respublikasının payı cəmi 0,7 faiz, digər regionların payı isə 22,8 faiz olub. Regionlar üzrə ən yüksək göstərici Abşeron-Xızı (6,6 faiz), ən aşağı göstəricilər isə Mil-Muğan və Dağlıq Şirvan zonalarında qeydə alınıb.
Yeni iş yerlərinin strukturu da maraqlıdır. Onların cəmi 9,3 faizi yeni yaradılmış müəssisələrdə açılıb. Əksəriyyəti – 89,7 faizi mövcud müəssisələrin genişlənməsi hesabına yaranıb. Fəaliyyətini bərpa edən müəssisələrin payı 0,3 faiz, digər tədbirlərin payı isə 0,7 faiz təşkil edib. Bu isə göstərir ki, məşğulluq artımı əsasən yeni bizneslərin yaranmasından deyil, mövcud bizneslərin genişlənməsindən qaynaqlanır.
Maraqlı məqamlardan biri də odur ki, eyni ildə 13 min iş yeri bağlanıb. Bağlanan iş yerlərinin 44,5 faizi qeyri-dövlət sektoruna aiddir. Bu prosesin 21,6 faizi müəssisələrin fəaliyyətini dayandırması, 78,4 faizi isə mövcud müəssisələrdə aparılan ixtisarlarla bağlı olub.
Elvin Bəyməmmədli
"AzPolitika.info"